ଶତାବ୍ଦୀର ନଚିକେତା

ଶାନ୍ତନୁ କୁମାର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ

ପରିଚୟ (Introduction)

ଶାନ୍ତନୁ କୁମାର ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କାଳଜୟୀ ଉପନ୍ୟାସ 'ଶତାବ୍ଦୀର ନଚିକେତା' ମଣିଷର ଅନ୍ତରର କ୍ଷୁଧା ଓ ସାମାଜିକ ବିବର୍ତ୍ତନର କାହାଣୀ କହେ । ପୁସ୍ତକଟି, ୧୮୬୬ରୁ ୧୯୬୬ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଲମ୍ୱିତ ଅବଧିରେ ଓଡ଼ିଶାର ଚିତାଗ୍ନି ପରିକ୍ରମା ଓ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଦଲିଲ୍ । ପୁସ୍ତକଟିରେ ଆଦର୍ଶବାଦ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବାସ୍ତବବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବା ସଂଘର୍ଷର ଚିତ୍ର ପାଠକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ ।

କଥାବସ୍ତୁର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ୧୮୬୬ ମସିହାର ସେଇ କରୁଣ ନ’ଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷର କାହାଣୀରୁ । କାହାଣୀଟି ମଣିଷର ଅସ୍ତିତ୍ଵ, ତା’ର ସଂଗ୍ରାମ ଏବଂ ସମାଜରେ ଘଟୁଥିବା ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ସାଉଁଟି ରଖିଛି ।

ପୁସ୍ତକର ମୂଳଦୁଆ ପଡ଼ିଛି ଏକ ବାସ୍ତବ ‘କ୍ଷୁଧା’ ଉପରେ । କିନ୍ତୁ ଏହି କ୍ଷୁଧା କେବଳ ପେଟର ଭୋକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମଣିଷର ଅନ୍ତର ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କର ଏକ ଗଭୀର ଆଲୋଡ଼ନ । ସାମାନ୍ୟ କିଛି ଚାଉଳ କିମ୍ବା ମୁଗର ମୂଲଚାଲରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଚରିତ୍ରମାନେ କ୍ରମେ ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ଜଠରାଗ୍ନି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ । ଏହା କେତେବେଳେ ଏକ ପବିତ୍ର ହୋମାନଳର କୋମଳ ତେଜ ତ ପୁଣି କେତେବେଳେ ଏକ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ବୈଶ୍ୱାନର ରୂପ ଧାରଣ କରେ ବୋଲି ଲେଖକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି । ଉପନ୍ୟାସର ଦୁଇ ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ର ବିଭୁପ୍ରସାଦ ଓ ନଟବର ଏହି ଶତାବ୍ଦୀର ଦୁଇଟି ଶିଶୁ ଏବଂ ପରସ୍ପରର ପରିପୂରକ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଯଦି ‘କ୍ରିୟା’ର ପ୍ରତୀକ, ତେବେ ଅନ୍ୟଜଣେ ହେଉଛି ତା’ର ‘ପ୍ରତିକ୍ରିୟା’ ।

‘ନଚିକେତା’ ନାମଟି ‘କଥା-ଉପନିଷଦ’ର ସେହି ପୁରାଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବାଳକ ସହିତ ଜଡ଼ିତ, ଯିଏ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଧର୍ମାନ୍ଧତା ଏବଂ ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଥିବା ଛଳନାକୁ ଦେଖି କ୍ଷୋଭ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା । ସେ ସତ୍ୟର ସନ୍ଧାନ ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ ଯମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ପଛାଇ ନଥିଲା ଏବଂ ନିଜର ଜିଜ୍ଞାସା ବଳରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିଥିଲା । ଠିକ୍ ସେହିପରି, ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ଚରିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକ ସମାଜର ଛଳନା ଓ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଏକ ନଚିକେତା ସାଜି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି । ଏହା ବିଜ୍ଞାନର ଗବେଷଣାଗାରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗାଁର ମାଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ବିରାଟ କ୍ୟାନ୍‍ଭାସ ଉପରେ ଗଢ଼ିଉଠିଛି । ପୁସ୍ତକଟି କେବଳ ଇତିହାସ କହେ ନାହିଁ, ବରଂ ମଣିଷର ଚରିତ୍ର, ରସବୋଧ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ଵବୋଧର ଏକ ପରିଚୟ ଦେଇଥାଏ । ଏକ ସୃଜନଶୀଳ ଶିଶୁର ଆଖିରେ ଏହି ଶତାବ୍ଦୀର ସମୟ ସଙ୍ଗୀତ କିଭଳି ଶୁଭେ, ତାହାହିଁ ଏହି ପୁସ୍ତକର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Setting and Context)

ଉପନ୍ୟାସର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତାବ୍ଦୀକୁ (୧୮୬୬-୧୯୬୬) ଆଧାର କରି ଗଢ଼ିଉଠିଛି । ଏହି ଶହେ ବର୍ଷ ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସର ଏକ ସ୍ମରଣୀୟ ‘ଚିତାଗ୍ନି ପରିକ୍ରମା’ କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବନାହିଁ । ନ’ଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଗୋଟାଏ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ମଧ୍ୟ ‘କ୍ଷୁଧା’ ମଣିଷ ସମାଜକୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ବରଂ ତାହା ନୂଆ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମସ୍ତିଷ୍କର କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଆଲୋଡ଼ିତ କରୁଛି ବୋଲି ଲେଖକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି । କାହାଣୀର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ କଟକ ସହର ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ରେଭେନ୍ସା କଲେଜର ଲାବୋରେଟୋରୀ ଭିତରେ ଗତିଶୀଳ । ମହାନଦୀ ଓ କାଠଯୋଡ଼ି ନଈର ବାଲି ପ୍ରାନ୍ତର, କୁହୁଡ଼ିଆ ସକାଳ, ଏବଂ କଲେଜ ଛକର ପରିବେଶ ପାଠକକୁ ୧୯୬୦ ଦଶକର ଓଡ଼ିଶାକୁ ଫେରାଇ ନିଏ । ବାହାର ଦୁନିଆରେ ଥିବା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ଅପମିଶ୍ରଣର କଠୋର ବାସ୍ତବତା ପୃଷ୍ଠଭୂମିକୁ ଅଧିକ ଜୀବନ୍ତ କରେ । ଗୋଟିଏ ପଟେ ସହରର ଉଚ୍ଚ ଗବେଷଣା ଏବଂ ଅନ୍ୟପଟେ ଗାଁର ଜମିବାଡ଼ି ବିବାଦ ଓ ଚାଷୀର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା–ଏହି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ କାହାଣୀ ସନ୍ତୁଳିତ ହୋଇଛି । ସେତେବେଳେ ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇ ସାରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଏତେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସି ନଥିଲା, ଯାହା ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବପିଢ଼ିର ମାନସିକତାକୁ ବେଶ୍ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିଲା । ୧୯୬୦ ଦଶକର ପ୍ରଥମ ଭାଗର ରାଜନୈତିକ ହଟଚମଟ ଓ ନିର୍ବାଚନର ପରିବେଶ କଥାବସ୍ତୁରେ ଏକ ନୂତନ ମୋଡ଼ ଆଣିଥାଏ । ପୁରୁଣା ଆଦର୍ଶବାଦ ଏବଂ ନୂତନ ସୁବିଧାବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବା ସଂଘର୍ଷ ଏହାର ମୂଳଦୁଆ । ସମାଜର ଉପର ସ୍ତରର ସୁବିଧା ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ତରର ଅସହାୟତାକୁ ଲେଖକ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି । ଏପରି ପୃଷ୍ଠଭୂମି କେବଳ ଭୌଗୋଳିକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମଣିଷର ଅନ୍ତରର କ୍ଷୁଧା, ବଞ୍ଚିବାର ସଂଗ୍ରାମ ଏବଂ ସାମାଜିକ ନୈତିକତାର ଅବକ୍ଷୟର ଏକ ଜଟିଳ ଆଲେଖ୍ୟ । କ

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ (Major Characters)

କଥାବସ୍ତୁରେ ବିଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ର ନିଜ ନିଜ ଭୂମିକାରେ ଲେଖକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋଭନୀୟ ଆକର୍ଷଣ ବାଢ଼ିଛନ୍ତି ।

ବିଭୁପ୍ରସାଦ: ବିଭୁପ୍ରସାଦ ଜଣେ ଭାବୁକ ରିସର୍ଚ୍ଚ ସ୍କଲାର । ସେ ବିଜ୍ଞାନର ଉଚ୍ଚ ଗବେଷଣା ଏବଂ ନିଜ ବାପାଙ୍କ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଜୀବନର ସଂଘର୍ଷକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।

ନଟବର: ନଟବର ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମିତ ଏକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଚରିତ୍ର । ସେ ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ ନିଜର ସ୍ଵାଭିମାନ ଓ ବିଦ୍ରୋହୀ ସତ୍ତାକୁ ସଫଳ ଭାବରେ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି ।

ଭବାନୀପ୍ରସାଦ: ବିଭୁର ବାପା ଭବାନୀପ୍ରସାଦ ଜଣେ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଶିକ୍ଷକ । ସେ ଚରିତ୍ର ଓ ରସବୋଧକୁ ଜୀବନର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ପତ୍ତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ପୁଅକୁ ସଠିକ୍ ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଶିଖାନ୍ତି ।

ମନମୋହନ: ମନମୋହନ ଜଣେ ସୁବିଧାବାଦୀ ଓ ଧନାଢ଼୍ୟ ଯୁବକ କିନ୍ତୁ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହାସଲ ପାଇଁ ବିଜ୍ଞାନକୁ କେବଳ ଏକ ବିଦେଶ ଯିବାର ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଦେଖେ ।

ପ୍ରଫେସର୍ ଜେନା: ପ୍ରଫେସର୍ ଜେନା ଜଣେ ନିଷ୍ଠାପର ଗାଇଡ୍ ଯିଏ ନିଜର ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ଏବଂ ଦେଶସେବା ପାଇଁ ସର୍ବଦା ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିବା ସହ କଠୋର ଅନୁଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ରଖନ୍ତି ।

ମୁରାଶା: ମୁରାଶା ଏହି କାହାଣୀରେ କାରୁଣ୍ୟର ପ୍ରତୀକ । ସେ ବିଭୁପ୍ରସାଦ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରେରଣା ସାଜିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ସାମାଜିକ ଅବହେଳା ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତିର ଶିକାର ହୋଇଛନ୍ତି ।

ସୁକୁମାରୀ: ସୁକୁମାରୀ ମୁରାଶାର ଭଉଣୀ ଏବଂ ଜଣେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠ ନର୍ସ । ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦୁର୍ଦ୍ଦିନରେ ନଟବର ଓ ବିଭୁପ୍ରସାଦଙ୍କୁ ନିଜର ପାରିବାରିକ ସେବା ଓ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର ସାହାଯ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ।

ସୁକୁମାରୀର ମା’: ସୁକୁମାରୀର ମା’ କର୍କଟ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଜୀବନ ସହିତ ସଂଗ୍ରାମ କରୁଥିବା ବେଳେ ମାନବିକତା ଓ ସହନଶୀଳତାର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଉଦାହରଣ ଭାବରେ କାହାଣୀରେ ଦୁଷ୍ଟିଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି ।

ମିଃ ଶେଠୀ: ମିଃ ଶେଠୀ ଜଣେ ସଂଘର୍ଷମୟ ଗବେଷକ । ସେ ଜୀବନରେ ନିଜର ପରିବାର ଓ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ହରାଇ ମଧ୍ୟ ସମାଜରେ ଏକ ନୂତନ ପରିଚୟ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି ।

ବାସୁଦେବ: ବାସୁଦେବ ଜଣେ ହୋଟେଲ ମାଲିକ ଓ ବିଭୁର ଜଣେ ଶୁଭାକାଂକ୍ଷୀ ବନ୍ଧୁ । ସେ ସାମାଜିକ ବାସ୍ତବତା ଏବଂ ଜୀବନର କଠୋର ସତ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିଭୁପ୍ରସାଦଙ୍କୁ ପ୍ରତିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସତର୍କ କରାଇ ଦିଅନ୍ତି ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ (Main Content)

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବିଭୁପ୍ରସାଦର ଏକ ଶୀତୁଆ ସକାଳର ସ୍ମୃତିରୁ । ସେ ନିଜର ଶୈଶବକୁ ମନେପକାଏ, ଯେଉଁଠି ମହାନଦୀର କୂଳ, କୁହୁଡ଼ିଘେରା ପାଣି ଏବଂ ଗାଁର ସେଇ ଛୋଟ ମାଇନର୍ ସ୍କୁଲଟି ତା’ର ଚିନ୍ତାରେ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇଉଠେ । ତା’ର ବାପା ଭବାନୀପ୍ରସାଦ ଜଣେ ମାଇନର୍ ସ୍କୁଲ୍ ଶିକ୍ଷକ, ଯିଏ ନିଜର ପୂରା ଜୀବନ ଆଦର୍ଶ ଏବଂ ସ୍ୱଳ୍ପ ଦରମାରେ କଟାଇ ଦେଇଛନ୍ତି । ବିଭୁପ୍ରସାଦ ଯେତେବେଳେ କଟକରେ ରିସର୍ଚ୍ଚ କରେ, ତା’ ବାପାଙ୍କ ସେଇ ପୁରୁଣା ଦିନର ଶିକ୍ଷା ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ତାକୁ ସଦାବେଳେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ । ଭବାନୀପ୍ରସାଦ ନିଜ ପୁଅକୁ ‘ମିଲିଟାରୀ ଲୋକ’ ପରି ସିଧା ଚାଲିବାକୁ ଏବଂ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ସହିତ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଶିଖାନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମତରେ ମଣିଷ ପାଇଁ ଚରିତ୍ର ଓ ରସବୋଧ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସମ୍ପତ୍ତି । ବିଭୁପ୍ରସାଦର ଶୈଶବରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ଘଟଣା, ଯେଉଁଠି ସେ ଗୋଟିଏ ହଳଦିବସନ୍ତ ଚଢ଼େଇକୁ ମାରିଦେଇ ପରେ ଅନୁତପ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ତା’ର ଅନ୍ତରର କାରୁଣ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାଏ । ଏହି କାରୁଣ୍ୟ ହିଁ ତାକୁ ଜୀବନରେ ‘ନଚିକେତା’ ହେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ।

ବିଭୁପ୍ରସାଦ ରେଭେନ୍ସା କଲେଜର ଲାବୋରେଟୋରୀରେ ଚାକୁଣ୍ଡା ତେଲ ଉପରେ ଗବେଷଣା କରେ । ଲାବୋରେଟୋରୀର ପରିବେଶ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ୱପ୍ନରାଜ୍ୟ ପରି, ଯେଉଁଠି ଗ୍ୟାସର କୁହୁଡ଼ି ଓ ରାସାୟନିକ ‘ଫିଉମ୍’ ମଧ୍ୟରେ ଯୁବକମାନେ ନିଜର ଭବିଷ୍ୟତ ଖୋଜନ୍ତି । ଏଠାରେ ବିଭୁପ୍ରସାଦ ସହିତ ମନମୋହନ ଓ ନଟବର ନାମକ ଦୁଇଟି ଚରିତ୍ର ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି । ମନମୋହନ ଜଣେ ଧନୀ ଘରର ପିଲା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଲାବୋରେଟୋରୀରେ ଗରିବ ଦେଖାହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ଏବଂ ତା’ର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି କୌଣସିମତେ ପିଏଚ୍.ଡି. ହାସଲ କରି ବିଦେଶ ଯିବା । ସେ ବିଜ୍ଞାନକୁ କେବଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ଦେଖେ । ଅନ୍ୟପଟେ ନଟବର ହେଉଛି ଜଣେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଯୁବକ, ଯିଏ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି । ନଟବରର ଜୀବନରେ ଏକ ରୋମାଞ୍ଚକର ସ୍ମୃତି ଅଛି ତା’ ବାପାଙ୍କ ଓଟଲୋମ ଟୋପିକୁ ନେଇ, ଯାହାକୁ ପିନ୍ଧି ସେ ଦିନେ କଲେଜ ଆସିଥିଲା କିନ୍ତୁ ସମାଜର ତାତ୍ସଲ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ତାକୁ ମହାନଦୀରେ ଫୋପାଡ଼ି ଦେଇଥିଲା । ନଟବରର ଏହି ବିଦ୍ରୋହୀ ସ୍ଵଭାବ ଏହି ଶତାବ୍ଦୀର ଯୁବପିଢ଼ିର ଅସନ୍ତୋଷକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ । ପ୍ରଫେସର୍ ଜେନା ଏହି ଗବେଷକମାନଙ୍କର ଗାଇଡ୍, ଯିଏ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସର୍ବୋପରି ମାନନ୍ତି ।

ଉପନ୍ୟାସର ବିଷୟବସ୍ତୁରେ ‘କ୍ଷୁଧା’ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରିଛି । ଏହା କେବଳ ପେଟର ଭୋକ ନୁହେଁ, ବରଂ ମସ୍ତିଷ୍କ ଓ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ଥିବା ଅଭାବ । ବିଭୁପ୍ରସାଦ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ ଯେଉଁ ହୋଟେଲରେ ସେ ଖାଉଛି, ସେଠାରେ ଡାଲିରେ ‘ମେଟାନିଲ୍ ୟେଲୋ’ ନାମକ ବିଷାକ୍ତ ରଙ୍ଗ ମିଶାଯାଉଛି । ଏହି ସତ୍ୟଟି ତାକୁ ଭିତରୁ ଦୋହଲାଇ ଦିଏ । ସେ ଚିନ୍ତା କରେ ଯେ ଗୋଟିଏ ପଟେ ବିଜ୍ଞାନ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଛି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟପଟେ ମଣିଷ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବିଷ ଖାଉଛି । ଏହି କ୍ଷମତା ଓ ଅର୍ଥର ଲୋଭ କିପରି ସାଧାରଣ ଜୀବନକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛି, ତାହା ବିଭୁପ୍ରସାଦ ତା’ର ଗବେଷଣା ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଏ । ନଟବର ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଭୋକର ସାମ୍ନା କରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଲାବୋରେଟୋରୀରେ ମୂର୍ଚ୍ଛା ହୋଇପଡ଼େ । ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ସର୍ବନିମ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା କେତେ କଷ୍ଟକର ।

କାହାଣୀରେ ମୁରାଶା ନାମକ ଏକ ଚରିତ୍ରର ପ୍ରବେଶ ହୁଏ, ଯିଏ ବିଭୁପ୍ରସାଦ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରେରଣା ସାଜେ । ମୁରାଶା ଓ ତା’ର ନର୍ସ ଭଉଣୀ ସୁକୁମାରୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ସମାଜର ନାରୀମାନଙ୍କର ସଂଘର୍ଷକୁ ଦେଖାଇଛନ୍ତି । ମୁରାଶା ଜଣେ ଉଚ୍ଚାକାଂକ୍ଷୀ ଝିଅ, ଯିଏ ‘ଏୟାର୍ ହୋଷ୍ଟେସ୍’ ହେବାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ମନମୋହନ ପରି ଯୁବକମାନଙ୍କଠାରୁ ସାହାଯ୍ୟ ଚାହେଁ । କିନ୍ତୁ ମନମୋହନ ତା’ର ଅସହାୟତାର ସୁଯୋଗ ନିଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ତାକୁ ଧୋକା ଦିଏ । ମୁରାଶାର ଆତ୍ମହତ୍ୟା ଖବର (ଯାହା ଏକ ଗୁଜବ ପରି ଥାଏ) ବିଭୁପ୍ରସାଦକୁ ଗଭୀର ଆଘାତ ଦିଏ । ସୁକୁମାରୀ ଓ ତା’ର ମା’ଙ୍କ ସହିତ ନଟବର ଓ ବିଭୁପ୍ରସାଦଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ଏହି କାହାଣୀରେ ଏକ ମାନବିକ ଦିଗ ଯୋଡ଼େ । ସୁକୁମାରୀର ମା’ କ୍ୟାନ୍‍ସର ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ସମୟରେ ନଟବର ତାଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ଆଗେଇ ଆସେ । ଏହି ପାରିବାରିକ ପରିବେଶରେ ବିଭୁପ୍ରସାଦ ନିଜର ଶୈଶବର ମା’କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।

ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ଭାଗରେ ଘଟଣାବଳୀ ଏକ ନାଟକୀୟ ମୋଡ଼ ନିଏ । ବିଭୁପ୍ରସାଦ ନିଜ ବାପାଙ୍କ ଅବସର ଖବର ପାଇ ବିବ୍ରତ ହୁଏ । ଭବାନୀପ୍ରସାଦଙ୍କ ଚାକିରିରୁ ଅବସର ପରେ ବିଭୁ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ ଗବେଷଣା ଓ ସହରୀ ଜୀବନ ଅପେକ୍ଷା ଗାଁର ମାଟି ଓ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧିକ ସନ୍ତୋଷଜନକ । ଅନ୍ୟପଟେ ନଟବର ଏକ ବିରାଟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଏ । ସୁକୁମାରୀର ମା’ଙ୍କ ଅପରେସନ୍ ପାଇଁ ବିଭୁପ୍ରସାଦଠାରୁ ନେଇଥିବା ୫୦୦ ଟଙ୍କାକୁ ସେ ହସ୍ପିଟାଲରେ ନଦେଇ ଏକ ନିର୍ବାଚନ ପାଣ୍ଠିରେ ଦାନ କରିଦିଏ । ତା’ର ଯୁକ୍ତି ଥାଏ ଯେ ମୃତ୍ୟୁମୁଖରେ ଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ବଞ୍ଚାଇବା ଅପେକ୍ଷା ସେହି ଅର୍ଥରେ ସମାଜର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଲଢ଼ିବା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନଟବରର ଚରିତ୍ରକୁ ଏକ ବିପ୍ଳବୀ ରୂପ ଦିଏ । ମନମୋହନ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏକ ଧନୀ ଘରର ଝିଅକୁ ବିବାହ କରି ଆଦର୍ଶବାଦଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଏ । ବିଭୁପ୍ରସାଦ ଶେଷରେ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ ପ୍ରତିଟି ମଣିଷ ନିଜ ଜୀବନର ଏକ ଏକ ନଚିକେତା, ଯିଏ ନିଜର ସତ୍ୟ ଓ ମାର୍ଗ ଖୋଜୁଛି ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ପୁସ୍ତକର ଉପସଂହାର କେବଳ ଏକ କାହାଣୀର ପରିସମାପ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମଣିଷର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ତା’ର ନୈତିକତା ଏବଂ ସମାଜ ପ୍ରତି ଥିବା ଦାୟିତ୍ୱବୋଧର ଏକ ଗଭୀର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପନ୍ୟାସଟି ୧୮୬୬ ରୁ ୧୯୬୬ ମସିହା–ଏହି ଏକ ଶତାବ୍ଦୀର ଓଡ଼ିଶାକୁ ଆଧାର କରି ଗଢ଼ିଉଠିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସାରାଂଶ ଚିରନ୍ତନ । ବିଭୁପ୍ରସାଦ ଓ ନଟବରଙ୍କ ଭଳି ଚରିତ୍ରମାନେ ଆମ ସମାଜର ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ରୂପ, ଯେଉଁମାନେ ଆଜିର ଦୁନିଆରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ସଂଘର୍ଷ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି ।

ଶେଷ ଭାଗରେ ବିଭୁପ୍ରସାଦର ମାନସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଖୁବ୍ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ବିଜ୍ଞାନର ଗବେଷଣାଗାରରେ ଚାକୁଣ୍ଡା ତେଲକୁ ବିଶୋଧନ କରୁ କରୁ ସେ ହଠାତ୍ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ, ବାସ୍ତବ ଦୁନିଆରେ ମଣିଷ ନିଜର ଜୀବନକୁ ଅପମିଶ୍ରଣ ଓ ଶୋଷଣର ବିଷାକ୍ତ ଗଳିରେ ହଜାଇ ଦେଉଛି । ଲାବୋରେଟୋରୀର ସେଇ ଗ୍ୟାସ କୁହୁଡ଼ି ଅପେକ୍ଷା ତାକୁ ଗାଁର ମାଟି, କୃଷି ଏବଂ ଶୈଶବର ସ୍ମୃତିଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଆପଣାର ମନେହୁଏ । ଅନ୍ୟପଟେ ନଟବରର ଚରିତ୍ର ଏକ ବିଦ୍ରୋହୀ ରୂପ ଧାରଣ କରେ । ସେ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କେବଳ ସାମାନ୍ୟ ସେବା ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏଥିପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ସାମାଜିକ ବିପ୍ଳବ ଆବଶ୍ୟକ । ନଟବର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚନ ପାଣ୍ଠିରେ ଟଙ୍କା ଦାନ କରିବାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆଦର୍ଶବାଦ ଓ ବାସ୍ତବବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୀମାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ।

ପୁସ୍ତକର ମୂଳ ସନ୍ଦେଶ ହେଉଛି ‘ରସବୋଧ’ ଓ ‘ଚରିତ୍ର’ । ବିଭୁର ବାପା ଭବାନୀପ୍ରସାଦଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱେ ମଣିଷ ଯଦି ନିଜର ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ଓ ଆଦର୍ଶକୁ ଜାବୋଡ଼ି ଧରେ, ତେବେ ସେ ଜୀବନରେ କେବେ ହାରେ ନାହିଁ । ଜୀବନର ଚଲାପଥରେ ପ୍ରତିଟି ମଣିଷ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ନଚିକେତା, ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନତା ଓ ଅନ୍ଧକାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ସଂଗ୍ରାମ କରୁଛି ।

‘ଶତାବ୍ଦୀର ନଚିକେତା’ ଉପନ୍ୟାସ ମଣିଷର କ୍ଷୁଧା, ସମାଜରେ ପରିଦୃଷ୍ଟ ଛଦ୍ମ ମାନସିକତା ଓ ଯୌବନର ପ୍ରଶ୍ନାକୁଳତାକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଛି ।